تبیین ارتباط و انسجام آیات سوره تین
62 بازدید
موضوع: تفسیر

در این نوشتار باحکمت انتخاب مقسم به  انجیر و زیتون و ارتباط آن دو با جواب قسم و همچنینارتباط محتوایی سوره با این دو میوه، مورد بحث قرار گرفته و تفسیری نوین و بدیع ازسوره تین را ارایه می دهد

   سوره تین با قسم به دو میوه انجیر و زیتون و دو منطقه جغرافیایی طور سینا و سرزمین مکه (عربستان) شروع می شود و پس از قسم به این موارد، جمله جواب قسم ذکر شده و می فرماید: ما انسان‌ها را در بهترین اعتدال خلق نمودیم.[1] و در ادامه به دو گروه انسان‌های شایسته عذاب و شایسته اجر دایم الهی اشاره نموده و در پایان سوره، خداوند را �أَحْكَمِ الْحاكِمِينَ� معرفی می‌نماید. در نگاه اول احساس می شود بین آیات این سوره ارتباطی وجود ندارد و خداوند صرفاً به خاطر خواص بسیار زیاد این میوه ها و اهمیت جایگاه این دو سرزمین این قسم ها را ذکر نموده است. ناخود آگاه این سؤال مطرح می شود که اگر خداوند حکیم، نظام خلقت را به بهترین شکل خلق نموده، پس چرا ارتباط و تناسب حکیمانه ای بین آیات این سوره مشاهده نمی شود؟ چه ارتباطی بین تین و زیتون و آیات دیگر وجود دارد؟ اگر متکلم بلیغی در یک سخنرانی، چهار کلمه یا چند جمله بی ارتباط با یکدیگر بگوید و پس از آن ادعای بلاغت نماید، آیا این ادعا پذیرفتنی است؟

    سوره ای که ادعای خلق �نظام احسن� را به خداوند حکیم نسبت می دهد باید این نظام احسن را در ظواهر الفاظ خود به ظهور برساند چون کلام الهی نمود و ظهوری از حکمت الهی است.

   خداوندی که احکم الحاکمین است، باید این حکمت را در انتخاب و چینش الفاظ خود به کمال رسانده و ارتباط و تناسبی کامل بین کلمات و جملات یک سوره ایجاد نماید.

   غالب مفسرین به خوّاص این دو میوه و اهمیت این دو مکان از بعد تاریخی و جغرافیایی اشاره نموده اند ولی اشاره ای به ارتباط آیات با یکدیگر نداشته اند؛ لذا باید با بررسی دقیق آیات سوره (تین) به دنبال درک صحیح ارتباط منطقی بین این چهار واژه با یکدیگر باشیم تا بدون تحمیل تفسیر به رأی بر این آیات، به ظهور و ارتباط این آیات با جواب قسم و مضمون سوره پی ببریم.

   با نگاه ظاهری به آیات ابتدایی این سوره، متوجه می‌شویم چهار عبارت آغازین این سوره ختم به (نون) شده‌اند و نحوه چینش این کلمات از کلمات یک بخشی به چند بخش به صورت منظم قرار گرفته.[2]پس علت تقدم و تأخر واژگان را می توان همین ترتیب منطقی دانست و علت انتخاب (تین) از بین دیگر میوه‌ها، ختم آن به (نون) است و علت استعمال (سینین) به جای (سینا) حفظ تناسب فواصل آخر کلمات است.

   از نظر معنایی نیز با تأمل در خصوصیات و شرایط این دو میوه و نیاز آب و هوایی آنها می‌توان به ارتباطشان با دو منطقه جغرافیایی طور سینا و مکّه پی برد. در فرهنگ نامه ها و دانشنامه‌ها این طور آمده: (درخت انجیر برای ثمر دهی بیشتر نیاز به آب و هوای گرم دارد و این درخت نسبت به سرما و رطوبت حساس بوده و مرغوب‌ترین محصول انجیر در آب و هوای خشک و گرم حاصل می‌شود و باران و رطوبت، مقدار محصول این درخت را کم و از شیرینی آن می کاهد؛ خاک مورد نیاز این درخت باید شنی و رُسی و سخت باشد و در اراضی شنی سبک، رشد این گیاه و میوه دهی آن کم است.)[3]

    در معرفی شبه جزیره عربستان نیز آمده که: (سرزمین عربستان دارای آب و هوای گرم و خشک صحرایی است و دمای هوا در روزهای تابستان بطور متوسط ۴۵ درجه می‌باشد[4]. مکه در میان کوه‌های کم ارتفاعی باسازند سنگی واقع شده ‌است و آب و هوای مکه گرم وخشک می باشد.)[5]

   در واقع یک تناسب آب و هوایی بین شرایط مورد نیاز درخت انجیر و سرزمین مکه وجود دارد و می توان گفت: مکّه دارای زمین‌های کوهستانی و شنی و همچنین آب و هوایی گرم و خشک؛ محیطی مناسب برای رشد درخت انجیر می باشد.

    امّا درخت زیتون تقریباً برعکس درخت انجیر، نیاز به آب و هوای معتدل و مرطوب دارد و بهترین منطقۀ محل رشد آن، منطقه مدیترانه است با خاکی حاصلخیز و مرطوب و رطوبت دریایی. این درخت همواره سرسبز اگرچه در آب و هوای خشک نیز رشد می‌یابد ولی کیفیت و کمیت میوه آن پایین تر است و اصل درخت در این گونه آب و هوا دوامی ندارد.[6]

    در دانشنامه ها آمده: (دشت سینا یکی از بخش‌های وسیع و حاصلخیز مدیترانه، می‌باشد و کوه طور با دامنه‌ای حاصلخیز و پر از درخت زیتون در همین دشت سینا واقع شده است. شبه جزیره سینا به صورت سه‌گوش و میان دریای مدیترانه از سوی شمال و دریای سرخ از سوی جنوب قرار گرفته و آب و هوایی معتدل و مرطوب دارد.)[7]

    ارتباط شرایط آب و هوایی این سرزمین و درختان زیتون به خوبی آشکار است و نیازی به توضیح نیست.

مبحث اول: بیان ارتباط آیات قسم سوره تین با جواب قسم

    خداوند با توجه به شرایط درخت انجیر و زیتون از لحاظ نوع زمین و شرایط آب و هوایی، به دو منطقه مختلف آب و هوایی اشاره می‌نماید؛ یکی عربستان با آب و هوایی خشک و زمینی شنی متناسب برای رشد و ثمردهی انجیر و دیگری طور سینا با آب و هوایی معتدل و مرطوب و خاکی‌ حاصلخیز، محیطی کاملاً مناسب برای رشد زیتون.

    این تناسب معنوی در کنار تناسب فواصل واژگان و ختم آنها به (نون) و چینش منظم این الفاظ از کوچک به بزرگ نمایشی از اوج تناسبات لفظ و معنی را ایجاد نموده تا بر مخاطب خود اینگونه استدلال نماید: خداوندی که این چنین تناسبی در خلقت درختان و مکان رشدشان قرار داده و بر همه تناسبات هستی اشراف دارد، انسان را به بهترین تناسب‌ها و تعادل‌های روحی و جسمی و ظاهری و باطنی قرار داده[8] و بر اساس حکمت خود می داند جایگاه رشد انسان کجاست.

   پس از ذکر این مقدمه استدلالی، آیه جواب قسم بیان شده؛ �لَقَدْ خَلَقْنَا الْانسَانَ فىِ أَحْسَنِ تَقْوِيم؛ خداوند حکیم انسان را در نيكوترين نظم و اعتدال آفريد.�[9] یعنی همانگونه که خداوند، درختان را در اعتدال و تناسب آفرید؛ انسان را در اعتدال و تناسب کامل آفرید و همانطور که هر درختی را متناسب با مکانی خاص خلق نمود؛ زمین را جایگاه رشد و تکامل او قرار داد.

مبحث دوم: بیان ارتباط آیات قسم با محتوای سوره

   آیات ابتدایی این سوره به دو منطقه متفاوت آب و هوایی اشاره شده و سرزمین مکه را با (هذا) معرفی نموده که اسم اشاره به نزدیک قابل مشاهده است و این شهر را شهری ایمن معرفی نموده؛ یعنی این شهر ایمنی که قابل مشاهده و درک است. بنابراین می توان گفت: عبارت (هذَا الْبَلَدِ الْأَمينِ)؛ استعاره از دنیایی است که برای زندگی ما انسانها ایمن شده و اگر انسانی این شرایط سخت آب و هوایی دنیا را تحمل نماید، می تواند میوه هایی شیرین بدهد و به تکامل برسد.

   ولی دشت سینا را با واژه (طور) به معنای کوه، مقیّد نمود تا ارزش کمالی آن و همچنین سختی و دشواری پیمودن مسیر را تداعی ‌نماید؛ چنانچه طور سینا برای اهل عربستان، منطقه‌ای دوردست است ولی این منطقه دور دست، دارای آب و هوایی بسیار مناسب و درختان همیشه سرسبز زیتون است که ارزش تحمل سختیهای طی مسیر را دارد.

   منطقه دوردست با درختانی همیشه سرسبز و کوههایی سربلند، شاید استعاره از بهشت باشد که انسان های کمال یافته به آن وارد می شوند و رطوبتی دل انگیز دارد و نعمت هایش تمام شدنی نیست؛ (فَلَهُمْ أَجْرٌ غَيرُْ ممَْنُونٍ).

   بر همین اساس، آیات پنجم و ششم این سوره به دو گروه متفاوت اشاره کرده و بعضی افراد را متناسب آب و هوای خشک و گرم دانسته و آنها کسانی هستند که از قوام انسانی خارج شده‌اند و به پستی و حقارت و راحت‌طلبی و معصیت رضایت داده‌اند و جایگاهشان عذاب و آتش دوزخ است: �ثُمَّ رَدَدْناهُ أَسْفَلَ سافِلِينَ؛ آن گاه او را [به سبب گناهكارى‏] به [مرحله‏] پست‏ترينِ پَستان بازگردانديم.�[10]این افراد به جای استفاده از دنیا به آن دل بستند و از آن برای رشد و کمال، بهره نگرفتند لذا حقیر و دنیایی شدند.

    ولی عده‌ای با تحمل سختی‌ها و انجام اعمال صالح، شایستۀ اجر و مزدی بی‌پایان و قطع ‌نشدنی شدند[11] �إِلاَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ فَلَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ؛ مگر آنان كه ايمان آورده و كارهاى شايسته انجام داده‏اند، پس آنان را پاداشى بى‏منت و هميشگى است.� همانند سرزمین کوهستانی سینا که درختانی همیشه سرسبز دارد و برای رسیدن به کمال قله ها باید تلاش کرد.

    اما کسی که باید حکم نماید و مشخص کند چه شخصی سزاوار چه پاداش و جزایی است و چه درختی شایسته کدام شرایط است، خداوند حاکم است خداوندی که همه اعمال او براساس حکمت است و تعادل و تناسب را در همه ذرات عالم برقرار نموده و او بالاترین حاکم و حکم‌دهنده است.[12] �أَ لَيْسَ اللَّهُ بِأَحْكَمِ الْحاكِمِينَ, آيا خداوند بهترين حكم‏كنندگان نيست؟!�[13]

     تمامی قسم‌های ابتدایی و جواب قسم، برای استدلال و گرفتن اقرار از مخاطب بر این مطلب است تا به انسان بفهماند: حال که حکمت رشد گیاهان و خلقت انسان و طبقه بندی بر اساس اعمال را مشاهده نمودی؛ آيا خداوند بهترين حكم‏كنندگان نيست؟! �أَ لَيْسَ اللَّهُ بِأَحْكمَ‏ِ الحَْاكِمِينَ�؛ آری همه اینها نشانه های حکمت الهی است، کسی که باید حکم نماید و مشخص کند چه شخصی سزاوار چه پاداش و جزایی است و چه درختی شایسته کدام شرایط است، خداوند حاکم است. خداوندی که همه اعمال او براساس حکمت است تعادل و تناسب را در همه ذرات عالم برقرار نموده و او بالاترین حاکم و حکم‌ دهنده است.

 



[1] - تقویم به معنای تعدیل و استواری انسان است و شامل اعتدال غرایز و ظاهر انسان و باطن انسان می شود. قاموس قرآن، ج‏6، ص: 54؛ المصباح المنير في غريب الشرح الكبير، ج‏2، ص: 520.

[2] - (تین، یک بخش، زِی/تون دو بخش، طو/ رِ/ سی/ نین چهار بخش، ها / ذالـ / بـَ / لـَ /دِالـ/ اَ / مین؛ هفت بخش) است که در مجموع 14 بخش می شود و جواب این قسم‌ها نیز 14 بخش است.

[3] - fa.wikipedia.org/wiki ؛انجیر/ daneshnameh.roshd.ir/mavara.

[4] - http://fa.wikipedia.org/wiki.عربستان/

[8] - (تقویم) به معنای خلق انسان در بهترین صورت و تمامی جهات وجود انسان و همه شئونش مشتمل بر تقویم است. ترجمه تفسير الميزان، ج‏20، ص540.

[9] - تین/4.

[10] -تین/5.

[11] - ممنون به معنای مقطوع می‌باشد و غیر ممنون به معنای غیر مقطوع. قاموس قرآن، ج‏6، ص 294.

[12] - (احکم) هم می‌تواند از حکم گرفته شود یعنی: اشدُّ حکماً و انفذُ  حکماً و هم می‌تواند مشتق از حکمت باشد یعنی اشد حکمهً فی قضایه. التحرير و التنوير، ج‏30، ص 381.

[13] - تین/ 8.