شرح حال عالم فقیه و متبحّر، محمّد بن حسن اصفهانی معروف به فاضل هندی قدّس سرُّه
69 بازدید
موضوع: رجال و تراجم

محمّد بن حسن بن محمّد اصفهانى ملقّب به بهاءالدین، معروف به بهاء که گاه به تاج‌الفقهاء و فاضل اصفهانى و عالم ربّانى هم موصوف و گاه به جهت تألیف کتاب شریف کَشْفُ‌اللِّثام به کاشف‌اللثام متصف مى‌باشد.(۱)

پدرش تاج‌الدین حسن، در سفرى که به هند داشت، فرزند دوازده ساله خود را نزد امپراتور هند (اورنگ زیب) برد. و سلطان هند، وقتى به حقیقت مراتب و کمالات او پى برد، فحول علماى عامّه را در مجلس حاضرنموده و امر نمود که با وى مناظره کنند.

طفل دوازده ساله با حاضرجوابى، آنهارا عاجز نمود. و چون فاضل هندى به درخواست سلطان هند مدّتى را در هند سپرى کرد، به فاضل هندى اشتهار یافت.(۲)

آن جناب از عالمان اواخر دوره صفویه(۳) و یگانه عصر خویش و اعجوبه دهر بود(۴)ودر سال یک هزار و شصت و دو هـ .ق دراصفهان دیده به جهان گشود.(۵) وحضرتش در سن کودکى با استعداد و حافظه سرشار خداوندى به تحصیل علم پرداخت و دراندک گفته است: من پیش از سیزده سالگى از تحصیل معقول و منقول، فراغت یافتم و قبلاز دوازده سالگى، شروع به تألیف کتاب نمودم و شرح مختصر و شرح مطول تفتازانى را درده سالگى به اتمام رساندم.(۶)

اساتید:

دربارۀ استادان فاضل هندى نکته‌هاىفراوانى در کتاب‌ها نیامده است اما آنچه که از شواهد مشخّص مى‌شود، اولین استادوى، پدرش مولى تاج‌الدین حسن بوده است.

تألیفات:

در تألیفات ایشان باید از کتاب فقهى«کشف اللثام» در شرح قواعدالاحکام علّامه حلّى نام برد که قدرت و تسلط وى را برعلم فقه به خوبى آشکار مى‌نماید. این کتاب چنان عمیق و مبسوط است که صاحب جواهررحمه‌اللّه فرموده‌اند که: من اعتماد عجیبى به این کتاب داشته و هیچ‌گاه چیزى ازجواهر را ننوشته‌ام مگر آنکه کتاب شریف کشف‌اللثام در کنار من باشد.(۷)  و بیش از هزار مرتبه در کتاب جواهر بهاین کتاب استنادشده است.

از دیگر تألیفات فاضل هندى که بههشتاد تألیف مى‌رسد(۸)، مى‌توان به

۱ـ المناهج السویه فى شرح الروضه البهیه؛

۲ـشرح قصیده العینیه سیّد حمیرى؛

۳ـ شرح ملخص التلخیص؛ (این کتاب اولین تألیف فاضل هندى است).

۴ ـ عون اخوان الصفافى تلخیص الشفا

۵ ـ التمحیص فى البلاغه

۶ـ التنصیص على معانى التمحیص

۷ـاجاله الفکر فى القضاء و القدر؛

۸ـ چهار آینه: (که اسم ابزار دفاعىجنگى است و براى شاه حسین صفوى تألیف شد).

۹ـ «الزبده» فى اصول الدین.

عالم متتبع و فقیه بزرگ فاضل هندىرساله‌هایى در نحو به نگارش درآورده که از آن جمله «شرح عوامل ملّامحسن قزوینى»،«حاشیه بر کافیه ابن حاجب»، «موضّح اسرار النحو»، و «الکواکبالدرى» ـ که در موضوع تفسیر و ادبیات و به زبان عربى در سال ۱۰۹۷ ه .ق . تألیف شده است ـ، شرح عوامل جرجانى و قران الاقتراح مى‌باشد.(۹)

عمر بابرکت جناب فاضل هندى همواره باتدریس و تألیف و غور در کتاب‌ها به انجام رسیده است و شاگردان فراوانى از محضرپرفیض آن فقیه الهى بهره برده‌اند. وسرانجام این عالم ربّانى در بیست و پنجم رمضانالمبارک سال یک هزار و صد و سى و هفت ه .ق دامنگیر این خاک غم شد و پیکرش درقبرستان تخت فولاد اصفهان به خاک سپرده شد. و حاج ملّامحمّد نائینى، معروف به فاضلنائینى که بعضى حکایات متفرقه به وى منسوب است در سال ۱۲۶۳ هـ .ق در جنب فاضل هندى مدفون شد و به همین سبب مردم اصفهانقبر این دو شخصیت علمى را به نام فاضلان مى‌شناسند.(۱۰)

پی نوشت ها:

[۱]) ریحانه الادب، میرزا محمّد على مدرّستبریزى، ج ۴، ص ۲۸۴٫

۲) ریاض الجنه، میرزا محمّد حسن زنوزى، ج۲، ص ۲۰۴٫

۳) روضات الجنات، علّامه میرزا محمّدباقر موسوى خوانسارى، ج ۷، ص ۱۱۱٫

۴) ریحانه الادب، ج ۴، ص ۲۸۴٫

۵) همان .

۶) ریاض الجنه، ج ۲، ص ۲۰۰٫

۷) الکنى و الالقاب، محدّث خبیر حاج شیخعباس قمى، ج ۳، ص ۱۱٫

۸) همان .

۹منابع تألیفات: روضات الجنات، ج ۷ و الذریعه، ج ۱، ص ۲۸۰ و ج ۴، ص۲۶۵وج ۱۸، ص ۵۶ و ریحانه الادب، ج ۴، ص ۲۸۵ و طبقات اعلام الشیعه، علّامه آقابزرگ تهرانى ص ۷۵۷ مى‌باشد.

۱۰) ریحانه الادب، ج ۴، ص ۲۸۵٫